ويتامين D
ساعت ٤:٥٥ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٩ خرداد ۱۳۸٦  

ويتامين D ؛ ويتامين خورشيدي:

ويتامين D را کالسفيرول گويند که از ويتاميني محلول در چربي است و از راههاي مختلفي به بدن مي رسد. جذب اين ويتامين بوسيله چربي ها صورت مي گيرد و در خون توسط عامل حمل  کننده ي ويتامين D منتقل مي شود ، از اين رو کسانيکه مبتلا به بيماريهاي هضمي و جذبيِ چربي هستند بايد به ميزان دريافت ويتامين D و عوارض کمبود آن توجه بيشتري نمايند. ويتامين D كه در پوست ساخته مي شود فرم فعال نيست و مي تواند براي مصارف بعدي در بافت هاي چربي ذخيره شود يا براي ايفاي نقش هاي فيزيولو‍‍ژيك ابتدا وارد كبد شده و طي دو مرحله هيدروكسيلاسيون به فرم نهايي وفعال ويتامين D  به نام كلسي تريول تبديل شود.

دو نوع پيش ساز ويتامين D وجود دارد؛ ويتامين D2 يا کلسيفرول كه در گياهان است و در اثر تابش نور خورشيد مي تواند به ويتامين D تبديل شود. D3 يا کلي‌کلسيفرول- که از 7 دهيدروکلسترول مشتق مي‌شود و به همين جهت آن را ويتامين D طبيعي مي‌نامند-  نيز در پوست بدن ما وجود دارد که در اثر تابش نور خورشيد به بيست و پنج دي هيدرو گلسترول تبديل مي شود . بيست و پنج دي هيدرو گلسترول در کبد و نهايتاً در کليه به فرم فعال ويتامين D تبديل مي شود . بنابراين افرادي که دچار نارسايي کليه هستند به کمبود ويتامين D نيز مبتلا مي شوند و بايد به اين افراد مکمل ويتامين D داده شود.فرم فعال ويتامينD علاوه بر كليه در بافت هاي ديگري نظير كولون، پروستات، پستان و ريه ساخته مي شود و به صورت اتوكراين عمل مي كند يعني وارد جريان خون نمي شود بلكه سرعت رشد همان سلول هايي كه در آنها ساخته شده است را كنترل مي كند.

راه هاي دريافت ويتامين D :

۱- از طريق تابيدن اشعه آفتاب( اشعه ماوراء بنفش) به پوست بدن: اصلي ترين راه تأمين ويتامين D برخورد نور ماوراء بنفش آفتاب و تغييرات پيش سازهاي زير پوستي است.  در پوست انسان ماده اي به نام دهيدروكلسترول وجود دارد كه پيش ساز ويتامين D است و در اثر تابيدن اشعه آفتاب به پوست، مراحلي را در بدن طي كرده و سرانجام در كليه، به ويتامين D فعال تبديل مي شود.
مشكلي كه در ارتباط با دريافت ويتامين D از طريق نور خورشيد وجود  دارد آن است كه مقدارuv_B - اشعه ماوراء بنفش- در طي روز ثابت نيست و به زاويه تابش اشعه خورشيد و در نتيجه منطقه جغرافيايي و فصل بستگي دارد. در ضمن تنها كمتر از ۵% uv_B  از شيشه عبور مي كند و به هيچ عنوان از ابر، مه، دود و غبار عبور نمي كند. بعلاوه مقدار ويتامين D اي كه در پوست ساخته مي شود با نوع و رنگ پوست نيز ارتباط دارد؛ بدين معني كه هر چه پوست تيره تر باشد مقدار ويتامين كمتري در آن ساخته مي شود. به افرادي كه پوست روشن و حساس دارند توصيه مي شود ۱۰ تا ۲۰ دقيقه ۳ بار در هفته دست بازو و پاهاي خود را در معرض نور خورشيد قرار دهند. در مورد افرادي كه پوست تيره تري دارند اين زمان را مي توان تا ۳۰ دقيقه افزايش داد. استفاده از كرمهاي ضد آفتاب با  SPF  بالاتر از ۸ مانع ويتامين سازي در پوست مي شود بر عكس استفاده از روغن هاي مخصوص بدن كه حاوي مشتقات كلسترول هستند - نيم ساعت قبل از قرار گرفتن در آفتاب- به ساخته شدن اين ويتامين كمك مي كنند.

۲- از طريق مواد غذايي: اين ويتامين از راه مواد غذايي حيواني نيز تامين مي شود ، در گياهان نيز پيش سازهاي توليد کننده ويتامين D موجود است .

۳- مي توان ويتامين D را به صورت سنتيتك - مصنوعي يا ساختگي-  نيز به بدن رساند.

نقش ويتامينD در بدن

•  حفظ تعادل کلسيم و فسفر : اصلي ترين نقش فرم فعال اين ويتامين ارسال پيامهايي به روده باريك، كليه و استخوان در جهت حفظ غلظت كلسيم و فسفر خون مي باشد. رشد استخواني ، استحکام استخوانها و دندانها ، سلامت استخوان در دوران کهنسالي و عدم ابتلا به استئوپروز يا پوکي استخوان همه به دليل تاثير ويتامين D در حفظ تعادل کلسيم و فسفر است. ويتامين D از يک سو موجب افزايش جذب کلسيم و فسفر از روده ها ، کاهش دفع از کليه ها و کنترل متابوليسم در استخوان مي شود و از سوي ديگر اين ويتامين در رشد سلولهاي استخواني نيز مؤثر است .

•  هماهنگي عضلات : دريافت ويتامين D   و کلسيم موجب افزايش قدرت و هماهنگي عضلات، در افراد بالاي ۶۵ سال مي‌شود . ضعف عضلات در بسياري از سالمندان موجب عدم توانايي در راه رفتن مي‌شود؛ دليل عمده ناتواني عضلات سطح پايين ويتامين D است.

•   تمايز سلولي : ويتامين D در مهار تكثير بي رويه سلولي و تحريك تمايز سلولي نيز موثر است.

•  تنظيم بيان ژن: ويتامين D  در تنظيم بيان ژني بيش از ۵۰ ژن شركت مي كند كه برخي از آنها با متابوليسم مواد معدني مرتبط هستند. در ضمن تاثير آن در رشد سلولها ، به دليل عمل آن در ترجمه ژنهاي هسته سلول مي باشد .

•  پيشگيري از سرطان: در پيشگيري از سرطان كولون، پروستات و ريه نقش دارد؛ محققين دريافته اند در صورت تامين مقدار كافي ويتامين D  مرگ و مير بسياري از مبتلايان به سرطان پروستات كاهش مي يابد.

•  سيستم ايمني: وجود گيرنده ويتامين D در لنفوسيت هاي B و T دال بر نقش اين ويتامين در سيستم ايمني است. كاهش سطح ويتامين D در افراد مبتلا به نقص سيستم ايمني نظير ديابت نوع۱ ، آرتريت روماتوئيد و MS  نيز گزارش شده است. از طرف ديگر محققين به تازگي اثرات مثبت اين ويتامين را در افزايش بقاء بافت پيوندي به ويژه در پوست مشاهده كرده اند.

منابع ويتامين D :

منابع غذايي ويتامين D بيشتر منابع حيواني است؛ روغن کبد ماهي غني ترين منبع آن است ، البته ويتامين D به ميزانهاي متفاوت در کره ، زرده تخم مرغ ، خامه و جگر موجود است. براي تامين ويتامين D توصيه مي شود از منابع غذايي دريايي مانند انواع ماهي- ماهي آزاد، تن ، ساردين- حداقل دوبار در هفته مصرف شود .

مواد موثر در جذب:

موادي که از جذب آن جلوگيري مي کنند: روغن هاي معدني

موادي که به جذب آن کمک مي کنند: فسفر، کلسيم، ويتامين هاي A، C، F

ميزان مورد نياز ويتامين  D:

ميزان مورد نياز ويتامينD در يک فرد بالغ ۱۰ ميکروگرم است.ميزان نياز در کودکي خيلي بيشتر است و با افزايش سن در دوران پيري نيز نياز فرد بالا مي رود .

عوارض مصرف زياد ويتامين D:

مصرف بيش از اندازه ممکن است باعث تهوع ، سردرد، خستگي ، ناراحتي هاي قلبي و بالا رفتن کلسيم خون شود که مي تواند سبب مشکلات جدي کليوي و بيماريهاي ديگر شود. ويتامين D از طريق افزايش سنتز كالبيدين - ناقل كلسيم در پرز روده- باعث افزايش جذب كلسيم از روده مي شود.از طرف ديگر در موارد كاهش كلسيم خون ويتامين D با افزايش سلول هاي استئوكلاست يا استخوان خوار باعث انتقال كلسيم از استخوان به خون مي شود بنابراين افزايش دريافت ويتامين D از طريق مكمل هاي غذايي بدون توجه به وضيعت كلسيم بدن وميزان كلسيم دريافتي نه تنها به استحكام استخوان ها كمك نمي كند بلكه باعث انتقال كلسيم از استخوان به خون و در نتيجه تشديد پوكي استخوان مي شود. به همين جهت در بيشتر موارد دريافت ويتامين D و كلسيم به طور همزمان توصيه مي شود تا نه تنها از تراكم املاح استخواني كم نشود بلكه به جذب بيشتر و بهتر كلسيم نيز كمك شود.

كمبود ويتامينD :

از آنجا كه غلظت طبيعي كلسيم خون براي هدايت پيامهاي عصبي و انقباض عضلاني لازم است، كمبود ويتامين D با خستگي مزمن، فيبروميالژيا- بيماري كه بادرد عضلاني تشخيص داده مي شود- و اختلال در اعصاب محيطي اشتباه گرفته مي شود. هنگامي که کمبود ويتامين D ايجاد شده باشد تجويز ويتامين D باعث کاهش مقدار دفع کلسيم و فسفر از طريق مدفوع و به ميزان کمتري سبب افزايش دفع ادراري اين عناصر مي‌گردد. نتيجه اين عمل افزايش جذب و ذخيره کلسيم و فسفر در بدن است.

فقدان ويتامين D موجب پيدايش اختلالاتي در عمل استخوان سازي مي‌شود، بنابراين در انتهاي استخوانها، سلولها غضروفي باقي مي‌مانند و مويرگها و سلولهاي استئوبلاست پيشرفت نمي‌کنند و به اين ترتيب بافت غضروفي رشد نموده و حجيم مي‌گردد بدون آنکه عمل کلسيفيکاسيون انجام گرفته باشد و استخوان تشکيل نمي شود. با پيشرفت بيماري استقامت و سختي استخوانها کم و تغيير شکل و خميدگي آنها بخصوص در استخوانهاي طويل پديدار مي‌شود. اين بيماري در کودکان راشيتيسم - بيماري نرمي استخوان - و در بزرگسالان استئومالاسي ناميده مي‌شود.
کاهش تراکم استخواني موجب بروز دردهاي شديد در قسمت کمر و پا مي شود که بروز شکستگي سريع در استخوانهاي دراز و ضعف عضلاني از عوارض آن است . دريافت ويتامين D به همراه کلسيم و فسفر، راه درمان اين عارضه است .

عوارض اين بيماري علاوه بر موارد بالا شامل؛ ابتلا به عفونت هاي تنفسي، عفونت هاي روده اي و سل ريوي مي باشد. کمبود ويتامين D به سيستم ايمني بدن آسيب مي رساند که اين امر منجر به ايجاد سرطان، ديابت و عفونت مي شود، هم چنين كم خوني ناشي از فقر آهن در اين افراد شايع است.

اثرات كمبود ويتامين D در بدن، چند ماه بعد ظاهر مي شود. اين علائم در كودكان شيرخواري كه مادرانشان كمبود اين ويتامين را دارند، در عرض ۲ ماه پس از تولد ظاهر مي شود؛ اما در بقيه موارد در اواخر سال اول و در حين سال دوم زندگي، علائم مزبور بروز مي كنند. در ساير دوران كودكي( به جز سن شروع بلوغ) كمبود اين ويتامين نادر است.اين بيماري در کشورهاي فقير شايع است.

علائم كمبود ويتامين D :

جعبه اي شكل شدن سر، پيشاني برجسته، ديربسته شدن ملاج يا فونتانل ها، ديردندان درآوردن، ديرنشستن، دير به راه افتادن، پوسيدگي زودرس دندان ها، ضخامت مچ دست، بد شكل شدن لگن- اين مسئله در دخترها، بعدها سبب تنگي لگن شده و به ناچار بايد از طريق سزارين زايمان كنند- ، پرانتزي شدن ساق پاها و نا فُرمي در ستون فقرات، ساق پاها و لگن كه منجر به كوتاهي قد مي شود.تشخيص اين بيماري بر اساس علائم باليني، تاريخچه مصرف ويتامين D، انجام راديوگرافي و آزمايش خون از نظر بررسي سطح كلسيم، فسفر و آنزيم آلكالان فسفاتاز صورت مي گيرد.

پيشگيري از كمبود ويتامين D :

۱. تجويز ويتامين D با دوز روزانه ۴۰۰ واحد از راه خوراكي

۲. استفاده از زرده تخم مرغ بعد از سن ۷ ماهگي

۳. استفاده از آفتاب مستقيم كه اگر روزانه به مدت ۱۰-۵ دقيقه به مناطق باز بدن مثل سر، صورت و دست ها از آرنج تا انگلشتان دست و زانو تا انگشتان پا بتابد، كافي است.

مكمل هاي ويتامين D:

مكمل هاي ويتامين D در دوزهاي ۵۰, ۱۰۰, ۴۰۰, ۵۰۰, ۶۰۰ و ۱۰۰۰ واحد بين المللي به صورت قرص,كپسول ژلي وشربت موجود هستند. باتوجه به ميزان دريافت نور خورشيد, منابع غذايي دريافتي و سن مي توان مكمل مناسب هر فرد را تعيين نمود. اغلب اوقات از مكمل هاي IU ۴۰۰-  IUواحد بين المللي مي باشد-  به صورت يك روز در ميان استفاده مي شود. در مورد افرادي كه مبتلا به پوكي استخوان هستند مصرف مكمل كلسيم و ويتامين D با هم توصيه مي شود.  دوز هاي بالاي IU ۴۰۰ را بايد تحت نظر پزشك مصرف نمود از دوز IU ۵۰۰۰ براي درمان كمبود ويتامين D در سالمندان – هفته اي ۱ بار و به مدت ۸ هفته- استفاده مي شود.
ساير مواردي كه مصرف مكمل ويتامين D مي تواند كمك كننده باشد:
- پيشگيري از ديابت, بيماري التهاب روده,فشار خون بالا,آترواسكلرز(تصلب شرايين)وسكته
- كمك به توليد انسولين در بيماران ديابتي
- در مبتلايان به بيماريهاي مرتبط با نقص سيستم ايمني نظير آرتريت روماتوئيد وms
- در بيماراني كه پيوند اعضا انجام داده اند(براي كمك به مهار سيستم ايمني)
- در مبتلايان به پر كاري پاراتيروئيد
- افرادي كه دچار بيماري هاي كليوي از قبيل پلي نفريت هستند نيز قادر به ساختن فرم فعال اين ويتامين نمي باشد و بايد فرم فعال آن را به صورت مكمل دريافت كنند.
- افرادي كه به دلايل زير دچار سوءجذب چربي هستند نيز به دريافت مكمل هاي غير روغني اين ويتامين نياز دارند:
كمبود آنزيم هاي پانكراس
بيماري كرون(بيماري التهابي روده) و سلياك
بيماري اسپرو
جراحي و برداشتن بخشي از دستگاه گوارش
بيماران كبدي
سالمندان به علت افزايش نياز و كاهش قدرت جذب روده اي
افرادي كه به مدت طولاني از داروهاي ضد تشنج و كورتيكواستروئيدها استفاده مي كنند
 
موارد احتياط در استفاده از مكمل ويتامين D :
افرادي كه سطح كلسيم وفسفر آنها بالاتر از حد طبيعي است نبايد از مكمل ويتامينD  استفاده كنند
براي افراد مبتلا به بيماري هاي قلبي و كليوي نيز بايد مكمل ويتامين D را با احتياط تجويز نمود.

عوارض جانبي و مسموميت:
مواجهه طولاني با نور آفتاب و منابع غذايي طبيعي هرگز باعث مسموميت با ويتامين D نمي شود اما
مصرف روزانه دوزهاي بالاي اين ويتامين(۱۰۰۰ IU ) مي تواند مسموميت زا باشد. مسموميت با ويتامين D باعث هيپركلسمي, تشنگي,  درد استخواني, خستگي, سوزش چشم, تهوع, يبوست, تكررادرار, اختلال در عملكرد عضلاني و نارسايي قلبي و كليوي مي شود.

موارد تداخل ويتامين D :
- داروي كلسيترامين با جذب ويتامينD تداخل دارد
- الكل با تبديل ويتامين D به فرم فعال آن تداخل مي كند
- دارو هاي ضد تشنج نظير فني توئين باعث افزايش متابوليسم ويتامين D وكاهش فعاليت آن مي شود.
* مكمل ويتامين D مي تواند در افرادي كه از آنتي اسيد هاي حاوي منيزيم, ديجيتاليس گليكوزيد,وراپاميل ويتازيد به عنوان ديورتيك استفاده مي كنند,باعث بر هم زدن تعادل مواد معدني شود.

ويتامين D و اثر آن بر بيماري MS
پژوهشگران معتقدند مصرف ويتامين D نه تنها باعث پيشگيري از بيماري MS مي‌شود،‌ بلکه علايم آن را نيز تخفيف مي‌دهد. محققان تغذيه اعلام کردند تجويز شکل فعال ويتامين D به موشهاي مبتلا به بيماري شبيه MS نه تنها باعث پيشگيري از بيماري گرديد بلکه باعث تخفيف علايم MS در آنها نيز شد. بر اساس مطالعات جديد ،‌ همچنين حفظ سطح خوني مناسب ويتامين D در بيماران مبتلا به MS از سرکوب فعاليت بيماري اهميت دارد و در پيشگيري از عوارض کمبود ويتامين D همچون پوکي استخوان و در پي آن شکستگي نيز موثر است.
بر اساس مطالعات قبلي هم مشاهده شده بود که شيوع بيماري MS در مناطقي که کمبود ويتامين وجود دارد، بالاتر است. بيماري MS يا مولتيپل اسکلروز نوعي بيماري اعصاب است که در جواني آغاز مي‌شود و با فلج شدن حسي و حرکتي بيماران ظاهر مي‌شود و مي‌تواند سيري تشديد شونده و مهلک و يا سيري آهسته و مزمن داشته باشد.علت اين بيماري رسوب نوعي پروتئين در بخشهايي از مغز است. اما عامل دقيق اين رسوب‌گذاري هنوز دقيقا دانسته نشده است.
گردآورنده: فاطمه قاسمي


کلمات کليدي: